TYT-Kimya 25. Asitler, Bazlar, Tuzlar-3

Asitlerin ve Bazların Fayda ve Zararları

Meyve sebze gibi gıda maddelerinin birçoğu asit ve baz içerir.
Asit ve bazlar günlük hayatta yenilen gıdaların sindirilmesinden alınan ilaçlara hatta temizlik malzemelerine kadar birçok yerde kullanılır. Örneğin asitler vücuda C vitamini alınmasında, otomobillerin çalıştırılmasında, hazır gıdaların raf ömrünün uzatılmasında etkilidir.
Hayatın sağlıklı bir şekilde devam ettirilmesi vücuttaki asitle bazın varlığına ve asit-baz tepkimelerine bağlıdır. Yenilen besinlerin asidik veya bazik olması, vücutta başta kan olmak üzere birçok vücut sıvısının pH değerini etkiler.
Vücut, asitlerin ve bazların seviyesini kontrol etmeye yardımcı olan bir tampon sisteme sahiptir. Vücuttaki pH seviyeleri bikarbonat \((HCO_3^-)\) kullanılarak kontrol edilir.
Kas dokusu çalışırken laktik asit üretir. Bu asit toplandığında bikarbonat iyonuyla nötrleşir. Vücuttaki pH değeri o kadar önemlidir ki bu değer değiştiğinde ve kısa sürede dengelenmediğinde insan hayatı tehlikeye girebilir.
Toprakta bulunan bazı asitler toprağı daha tanecikli hale getirir, toprağın yapısını düzenler, hava ve su geçirgenliğini artırır.
Sülfürik asit \((H_2SO_4)\) gübre üretiminde kullanıldığı gibi otomobil akülerinde de kullanılır.
Doğaya salınan \(SO_2\) gazıyla oluşan \(H_2SO_4\) e maruz kalınması toksik etkisi olduğundan son derece tehlikelidir. Diğer taraftan \(H_2SO_4\) asit yağmurları şeklinde çevreye zarar verir.

Asit Yağmurlarının Oluşumu

Yağmur suyunun pH değeri yaklaşık 5.6 dır. Yağmur suyunun asitliğine neden olan faktörler karbon dioksit, azot oksitler ve kükürt oksitlerdir.

Havadaki karbon dioksit yağmur suyunda çözünerek karbonik asit \((H_2CO_3)\) oluşturur. Karbonik asit zayıf asittir ve kısmen iyonlaşarak \(H^+\) iyonları oluşturur.
Yağmur suyunun asidik olmasının bir diğer nedeni \(NO, NO_2\) gibi azot oksitlerdir. NO su ile tepkimeye girmese de yanmasından oluşan azot dioksit su ile tepkimeye girerek asit oluşturur.
- Havadaki \(NO_2\) suyla tepkimeye girerek \(HNO_3\) oluşturur ve yağmur suyunu asidik hale getirir.
Yağmur suyunun pH ının 5.6 dolayında olması çevre tarafından tolere edilebilir. Genellikle pH'ı 4.6 dan daha küçük değere sahip olan yağmurlara asit yağmurları denir.
Asit yağmurlarının temel nedeni endüstrinin gelişmesi, enerji tüketiminin artmasıdır. (özellikle santrallerde kükürt içeren kömür ve petrol gibi fosil yakıtlarının yakılması)

Asit Yağmurlarının Çevreye Ve Tarihi Eserlere Etkisi

Havada oluşan asitler yeryüzüne yağmur, kar ve sis gibi partiküller halinde inebilir
Asit yağmurlarının suları asidik yaparak bileşikler halinde bulunan ağır metallerin çözünmesine neden olur. Çözünen ağır metaller toprak, göl ve derelere karışarak suyu toksik hale getirir.
Asitli su, topraktaki yararlı mineralleri çözdüğünden ağaç ve bitkiler büyümek için gerekli besini alamazlar.
Asit yağmurları ağaçların yapraklarına zarar vererek ağaçları zayıflatır. Yaprak zarar gördüğünde ve zayıfladığında onlara zarar veren hastalık ve böceklerden daha fazla etkilenir.
Asit yağmurları havada partiküller oluşturur. Oluşan bu partiküller solunum problemlerine yol açarak nefes almayı zorlaştırır.
Asit yağmurları yapı malzemelerinin bozulmasına ve aşınmasına yol açarak tarihi eserlere zarar verir. (Birçoğu kalsiyum karbonat denen kireç taşı içerir asit yağmuru ise bu maddeye zarar verir.)

Evlerde daha az elektrik kullanmak, şahsi otomobiller yerine toplu taşıma araçlarını kullanmak, bisiklete binmek veya mümkün olduğunca yürümek zararlı gazların salınımını azaltır.

Sönmüş kireç ve kostik kuvvetli bazdır. Kuvvetli bazlar yağı ve saç telini çözebilir. Bu etkisinden dolayı kostik genellikle tıkalı giderleri açmak için kullanulır. Ancak kostiğin evlerde kullanımı tehlikelidir. Ciltle temasında ciddi tahriş eder. Buharları solunduğunda toksik etki yapar. Gider borularını temizlediği halde aşırı kullanımı borulara zarar verir.
Kireç tüy diplerindeki yağlarla tepkimeye girerek tüyün deriden ayrılmasını kolaylaştırır. Kireç bu nedenle deri endüstrisinde kullanılır.

Asit ve Bazlarla Çalışırken Dikkat Edilmesi Gerekenler

Asit ve bazlarla çalışırken koruyucu gözlük, önlük, eldiven kullanılmalıdır.

Vücuda asit/baz gibi bir madde döküldüğünde zaman kaybetmeden en az on beş yirmi dakika bol su ile yıkanmalıdır. Tıbbi yardım gerekiyorsa hastaneye gidilmelidir.
Ortam havalandırılmalı, gerekirse maske kullanılmalıdır. Asit ve bazların buharları kesinlikle solunmamalıdır.
Asitler seyreltilirken aside su ilave edilmemelidir.
Derişik asit ve bazlar evlerde kesinlikle kullanılmamalıdır.
Evlerde kullanılan çamaşır suyu, tuz ruhu gibi evsel kimyasallar meşrubat şişeleri vs. içine konmamalıdır.
Çamaşır suyu ve tuz ruhu birbiriyle kesinlikle karıştırılmaması gereken evsel kimyasallardır. (Tepkimeye girip sonucunda klor gazı açığa çıkarırlar. Klor gazı zehirlidir.)

Açığa çıkan klor gazı keskin ve boğucu bir kokuya sahiptir.
Sirke ile çamaşır suyu karıştırıldığında da sirkede bulunan asetik asitten dolayı yine klor gazı oluşur ve benzer etkiyi gösterir.

Evsel Kimyasalların Tesisat Ve Çevre Açısından Sakıncaları

Lavabo açıcılar NaOH, KOH gibi kuvvetli bazların derişik çözeltileri olduğundan kullanılırken dikkatli olunmalıdır.
Kireç ve pas çözücüler fosforik asit ve sülfürik asit gibi kimyasalların sulu çözeltileridir.
Evsel kimyasalların aşırı miktarda kullanılması gider borularının bağlantı noktalarına konan plastik contaların ve PVC den yapılan boruların aşınmasına sebep olabilir.
Kireç ve pas sökücüler asit olduğundan tesisatlarda bulunan metal borularla tepkime vererek metal boruların alınmasına yol açar.
Temizlikte kullanılan klorlu çamaşır sularında bulunan klor, insan ve çevre için oldukça zararlıdır. Suya karışan klor tehlikeli toksinler oluşturur. Bu ürünlere kalıcı organik kirleticiler de denir.
Mutfak gereçlerinde ve banyoda oluşan kireçlenmeyi gidermek için kireç ve pas sökücü kullanmak doğru olmaz. Sirke veya kabartma tozunun sulu çözeltisini kullanmak daha doğrudur.

Tuzların Özellikleri ve Kullanım Alanları

Tuzlar katyon ve anyondan oluşan iyonik bağlı bileşiklerdir. Temel olarak baz katyonu ve asit anyonunun bir araya gelmesiyle oluşurlar.

\(Na_2SO_4, CaCO_3, K_2S, NaBr, (NH_4)_3PO_4, NaHCO_3\) bileşikleri tuzlara verilebilecek bazı örneklerdir.

Tuz oluşturan bazı tepkimeler

ASIT + BAZ --> TUZ + SU
ASIT + METAL --> TUZ + \(H_2\)
BAZ + AMFOTER METAL --> TUZ + \(H_2\)

Tuzların Genel Özellikleri

İyonik yapılı bileşiklerdir ve en küçük yapıları birim hücrelerdir.
Oda koşullarında genellikle katı halde bulunurlar.
Katı halde, tuz iyonları belli yerleşi düzeni içinde bir araya gelerek kristal yapıyı oluşturur ve farklı renklerde olabilir.
Saf maddelerdir.
Erime ve kaynama noktaları yüksektir.
Tuzların sulu çözeltileri nötri asidik veya bazik özellik gösterebilir. Bu nedenle turnusol kağıdında etkileri farklıdır.
Katı halde elektrik akımını iletmezler. Sulu çözeltileri ya da sıvı halleri elektrik akımını iletir.

Asidik, Bazik ve Nötr Tuzlar

Asidik Tuz: Kuvvetli asit ve zayıf bazın birleşimi sonucunda meydana gelirler.
Bazik Tuz: Kuvvetli baz ve zayıf asidin birleşimi sonucunda meydana gelirler.
Nötr Tuz: Kuvvetli asit ve kuvvetli bazın birleşimi sonucunda meydana gelirler.

Asitler/Bazlar ve Kuvvetleri

Kuvvetli Asitler: \(HCl, HBr, HI, H_2SO_4, HNO_3\)
Zayıf Asitler: \(HCN, HF, H_2CO_3, H_3PO_4, CH_3COOH\)
Kuvvetli Bazlar: \(NaOH, LiOH, KOH, Ca(OH)_2\)
Zayıf Bazlar: \(NH_3, Fe(OH)_3\)

\(CO_3\) içeren tuzlar bazik tuzdur.

Önemli Tuzlar

Sodyum Klorür

Kimyasal Formülü: \(NaCl\)
Yaygın Adı: Yemek tuzu

Doğada katı veya suda çözünmüş halde bulunabilir. Kaya tuzunda katı halde, su kaynaklarında çözünmüş haldedir.
Suda kolaylıkla çözünen ve sulu çözeltisi elektrik akımını ileten, beyaz, kristal yapılı bir bileşiktir.
Kokusuzdur, kendine has tadı vardır.
Her \(Na^+\) iyonu 6 tane \(Cl^-\) tarafından, her \(Cl^-\) iyonu da 6 tane \(Na^+\) tarafından çekilerek birim hücreler oluşturur.

Kullanım Alanları

Sinir ve kas hücrelerinin işlevlerini yerine getirme, vücudun su dengesinin sürdürülmesi gibi canlılarda birçok vücut işlevinin yerine getirilmesinde
İnsanlarda sindirim sıvısını önemli parçası olan hidroklorik asit için klor sağlayarak sindirime yardımcı olarak
Vücut için önemli bir elektrolit kaynağı olarak
Gıdaları tatlandırmada, etlerin ve gıdaların korunmasında
Kağıt, cam, seramik, tekstil boyaları, deri üretimi, deterjan ve sabun yapımında
Kışın buzlu yollardaki buzları eritmede
İyon değiştirici reçinelerde suların sertliğini gidermek için
Bazı kimyasal maddelerin üretiminde ham madde olarak
Eczacılık ve tıpta

Sodyum Karbonat

Kimyasal Formülü: \(Na_2CO_3\)
Yaygın adı: soda külü, çamaşır sodası

Beyazımsı renkte, şeffaf kristal katıdır.
Suda iyi çözünen bir tuzdur.
Beyaz renkte, kokusuz bir tozdur.
Sulu çözeltisi bazik özellik gösterir.
Nem çekici özelliğe sahiptir.
Endüstride kullanılan önemli kimyasallardandır.

Kullanım Alanları

Temizlikte kullanılan doğal bir malzemedir.
Sodyum karbonatın su ile seyreltimesi ile çamaşır sodası olarak bilinen sodyum karbonat dekahidrat bileşiği elde edilir.
Suyun yumuşatılmasında kullanılır. Suya katıldığında sertlik yapan iyonları karbonat halinde çöktürür ve ortamdan uzaklaştırır.
Kireç önleyici deterjanlarda katkı maddesi olarak kullanılır.
Cam üretiminde ana bileşenlerden birisidir.
Kağıt üretiminde
Diş macunu, sabun ve deterjan üretiminde
Fotoğrafçılıkta
Tıpta bazı ilaçların yapısında kullanılır.

Sodyum Bikarbonat

Kimyasal Formülü: \(NaHCO_3\)
Yaygın adı: yemek sodası

Beyaz renkli ve katı haldedir. Diğer sodyum tuzları ile birlikte kalker taşları halinde veya deniz tuzları içinde bulunur.
Sodyum bileşikleri arasında en düşük bazlık değerine sahip olan maddelerden biridir.
Antiasit özelliği gösterir. Sodyum bikarbonat çözeltileri, pH değişimlerini hafifletme etkisine sahiptir.
Suda çözünen, beyaz granüllü bir tozdur. Çoğunlukla sodyum karbonattan elde edilir.
- \(\ce{Na2CO3 + H2O -> NaHCO3 + NaOH}\)

Kullanım Alanları

Sodyum bikarbonat ısıtıldığında karbon dioksit açığa çıkardığı için kabartma tozu olarak
- \(\ce{2NaHCO3 + heat -> Na2CO3 + H2O + CO2}\)
Antiasit özelliğinden dolayı mide yanmasını gidermede
Temizlik malzemelerinde ve koku giderici olarak
Asitlik düzenleyici olarak içeceklerde
Meetal yüzeylerde oluşan pasın giderilmesinde
Kimya endüstrisinde kağıt üretiminde ve yangın söndürücülerde
Su ve atık suların arıtılmasında, suyun yumuşatılması için suya sertlik veren iyonların çöktürülmesinde
Böcek sokmalarında kaşıntı ve kabarmayı azaltmakta

Kalsiyum Karbonat

Kimyasal Formülü: \(CaCO_3\)
Yaygın Adı: Kireç taşı

Kireç taşı, mermer ve tebeşir olmak üzere üç formu vardır. Kayaçlarda ve deniz kabuklarının kabuğunda bulunur.
Suda çok az çözünen bir tuzdur.
Biyolojik olarak oldukça zararlı bir bileşiktir. Ağız yolu ile kesinlikle alınmamalı, deri ve göze temas ettirilmemelidir. Az miktarda yutulması vücut sıcaklığını artırır.

Kullanım Alanları

Dolgu macunu boya yapıştırıcı ve yüzey kaplama yapımında
Çimento, beton, kireç, sıva, asfalt yapımında
Kükürt gazlarının oluşturduğu çevre kirliliğini gidermek için bu gazların tutulmasında
Tebeşir yapımında, seramik ve cam üretiminde
Kompozit malzeme ve plastik üretiminde
Tarımda asitli toprakların pH değerini artırarak nötralleştirmek için.
Gıda sektöründe
İlaç endüstrisinde kullanılır.

Amonyum Klorür

Kimyasal Formülü: \(NH_4Cl\)
Yaygın Adı: Nişadır

Volkanik bölgelerde kayaçların yapısında bulunur.
Beyaz ve kokusuz bir tuzdur.
Suda iyi çözünen inorganik bir tuzdur.
Sulu çözeltisi asidik özellik gösterir.

Kullanım Alanları

Bakır metalinden yapılan mutfak malzemelerinin yüzeyinin kalaylanmasında
Galvanizlenecek ve lehimlenecek yüzeyleri temizlemede
Gıda endüstrisinde katkı maddesi olarak, ekmek mayalarında
Gübre üretiminde, şampuan, duş jeli, saç kremi, bulaşık deterjanı, banyo yağları ve tuzların üretiminde
Balgam söktürücü özelliği nedeniyle soğuk algınlığı ilaçlarında
Veterinerlikte ve hayvan yemlerinin üretiminde
Deri ve tekstil endüstrisinde Kuru hücrelerde (pil) elektrolit olarak.

Tuzlar sadece şeffaf ya da beyaz renkte olmak zorunda değildir. Farklı renkleri de vardır.