Canlıların Ortak Özellikleri

Biology

Canlılar altı farklı alemde incelenirler. Bunlar

• Bakteriler,
• Arkebakteriler,
• Protistler,
• Mantarlar,
• Bitkiler,
• Hayvanlardır.

Bu alemlerde yer alan canlıların bazı genel karakteristik özellikleri vardır.

Hücresel Yapı

Tüm canlılar yapısal ve işlevsel bakımdan en küçük birim olan hücre veya hücrelerden meydana gelir.

• Bakteri, amip ve paramesyum gibi canlılar tek hücrelidir.
• Şapkalı mantar, ayçiçeği ve insan gibi canlılar ise çok hücrelidir.

Hücreler yapısına göre prokaryot ve ökaryot olmak üzere ikiye ayrılır.

Prokaryot Hücre

• Prokaryot hücrelerde DNA sitoplazmada bulunur.
• Prokaryot hücrelerde çekirdek ve zarla çevrili organaller bulunmaz.
• Bakteri ve arkebakteriler prokaryot hücre yapısına sahiptir.

Ökaryot Hücre

• Ökaryot hücrelerde, yönetici molekül olan DNA çekirdek içinde bulunur.
• Bu hücrelerde mitokondri gibi zarlı organaller bulunur.
• Protista, mantar, bitki ve hayvanlar ökaryot hücre yapısına sahiptir.

Beslenme

Tüm canlılar inorganik maddeleri yaşadığı ortamdan hazır alır.

Fakat metabolik aktivitelerini devam ettirebilmek için ortamda bulunmayan organik besin maddelerine de ihtiyaç duyarlar.

Ototrof Organizmalar

• Ototrof organizmalar inorganik maddeleri kullanarak kendi besinlerini üretebilen canlılardır.
• Örneğin bitkiler güneş ışığını kullanarak ihtiyaç duydukları besinleri sentezlerler.

Heterotrof Organizmalar

• Heterotrof organizmalar ise kendi besinlerini üretemezler. Bu canlılar besin ihtiyaçlarını diğer canlıları yiyerek karşılar.
• Mantar ve hayvan gibi canlılar Heterotrof organizmalara örnektir.

ATP Üretimi

Tüm canlılar besin monomerlerini katabolik tepkimeler ile parçalayarak ihtiyaç duydukları ATP'yi sentezler. Hücreler solunum ve fermantasyon gibi olaylar ile ATP üretirler.

• Canlıların ATP üretmek amacıyla organik maddeleri inorganik maddelere çevirdiği yıkım tepkimelerine solunum denir. Solunum oksijenli ve oksijensiz olmak üzere iki farklı biçimde gerçekleşir.
• Canlıların organik maddeleri daha küçük organik maddelere (laktik asit ve etil alkol gibi) yıkarak ATP ürettiği tepkimelere ise fermantasyon denir.

Oksijenli solunum ve oksijensiz solunumda organik besin monomerleri daha küçük bileşenlerine kadar parçalandığı için fermantasyona göre daha fazla ATP üretir.

Organizasyon

Her canlı belirli bir organizasyona sahiptir.

• Tek hücreli canlılarda organizasyon, hücrelerin farklı kısımlarının farklı görevler üstlenmesiyle oluşur.

• Çok hücreli canlılarda ise

  • atomlar molekülleri,
  • moleküller makromolekülleri,
  • makromoleküller organelleri,
  • organaller hücreleri,
  • hücreler dokuları,
  • dokular organları,
  • organlar sistemleri,
  • sistemler de organizmayı oluşturur.

Çevresel Uyarılara Tepki

Tüm canlılar çevreden gelen uyarılara karşı tepki gösterirler. Canlıların gösterdiği tepki biçimlerinde farklılıklar görülür.

• Tatlı sularda yaşayan tek hücreli bir canlı olan öglena, fotosentez yapabilmek için ışığa hareket eder.
• Bitki köklerinin suya yönelmesi ve gözbebeklerimizin parlak ışıkta küçülmesi çok hücreli canlıların gösterdiği tepkilerin bazılarıdır.

Metabolizma

Hücrede meydana gelen yapım ve yıkım tepkimelerinin tamamına metabolizma denir. Metabolizma ikiye ayrılır.

Anabolizma (Özümleme)

Basit moleküllerin birleşerek daha karmaşık moleküllerin sentezlenmesidir. Bu olaylar sırasında ATP harcanır. fotosentez, protein sentezi ve glikojen sentez, gibi reaksiyonlar anabolik reaksiyonlardır.

• \(n(Glikoz)\to Glikojen + (n-1)H_2O\)
• \(n(AminoAsit)\to Protein + (n-1)H_2O\)
• \(1 Gliserol + 3 YağAsidi \to Yağ + 3H_2O\)

Katabolizma (Yadımlama)

Kompleks moleküllerin daha basit moleküllere yıkıldığı tepkimelerdir. Genellikle enerji salınımı gerçekleşir. Oksijenli solunum, oksijensiz solunum, fermantasyon ve sindirim katabolik reaksiyonlardır.

• \(Glikoz + 6O_2 \to 6CO_2 + 6H_2O + 32ATP + Heat\)
• \(Glikoz + 2 EtilAlkol \to 2CO_2 + 2ATP + Heat\)
• \(Glikoz \to 2 LaktikAsit + 2ATP + Heat\)
• \(Nişasta + H_2O \to Glikoz\)

Endoterm bir hayvanın (kuş ya da memeli) normal oda sıcaklığında tam dinlenme halindeyken (uyanık halde) ve aç olduğu koşulda ölçülen metabolizma hızına bazal metabolizma denir.

• Bazal metabolizma hızı yemekten 12 saat sonra ölçülür. Bu nedenle son tüketilen besinin metabolizma hızına etkisi yoktur.

Hareket

Sünger ve mercan gibi canlılarda yer değiştirme görülmez. Diğer bütün canlılar hareket edebilir.

• Bir hücreli canlılarda hareket için özelleşmiş farklı yapılar vardır. Öglenada bulunan kampçı buna örnektir.
• Çok hücreli canlılarda ise hareket için özelleşmiş organlar bulunur.

Üreme

Canlıların nesillerini devam ettirebilmek için yeni bireyler oluşturmasına üreme denir. Üreme, eşeyli ve eşeysiz olmak üzere ikiye ayrılır.

• Eşeysiz üreme ile oluşan canlıların genetik yapıları ata canlı ile aynıdır. Bakterilerin bölünmesi ve hidranın tomurcuklanması eşeysiz üremeye örnektir.
• Eşeyli üreme ile oluşan canlıların genetik yapıları ise birbirlerinden ve ata canlıdan farklı olur. Böylece tür içi genetik çeşitlilik oluşur.

Boşaltım

Canlıların metabolik faaliyetler sonucunda oluşan atık maddeleri vücutlarından uzaklaştırmasına boşaltım denir.

• Tek hücreli canlılar boşaltım maddelerini hücre zarı üzerinden atarlar.
• Tatlı sularda yaşayan paramesyum ve öglena gibi canlılarda fazla su kontraktil kofulla atılır.
• Bitkilerde bulunan stoma (gözenek) ve lentisel (kovucuk) gibi yapılar farklı maddelerin atılımında görev alır.
• Hayvanlarda ise bu olay için özelleşmiş sistemler bulunur.

Adaptasyon

Bir canlının bulunduğu ortamda yaşama ve üreme şansını arttıran kalıtsal özelliklerin tümüne adaptasyon denir.

• Çöl gibi kurak bölgelerde yaşayan kaktüslerin iğne yapraklı olması, bukalemunun bulunduğu ortama göre renk değiştirmesi adaptasyon örnekleridir.

Büyüme

• Tek hücreli canlılarda büyüme sitoplazmanın hacminin artması ile gerçekleşir.
• Çok hücreli canlılarda ise büyüme hücre bölünmesi sonucu olur.
• Bitkilerde büyüme sınırsızken, hayvanlarda ise sınırlıdır.

Homeostasi (İç Denge)

Bir organizmanın kararlı bir iç çevre ve dengeye sahip olmasına homeostasi denir. Çevre şartlarının değişmesine rağmen, canlılar iç dengelerini sürekli olarak sabit tutmaya çalışır.

• Örneğin koşan bir insanın solunum sonucunda açığa çıkan ısının fazlası terleme yoluyla dış ortama atılır. Böylece vücut sıcaklığının yükselmesi ve enzimlerin yapısının bozulması engellenmiş olur.

Protein Sentezi

Prokaryot ve ökaryot hücrelerin tamamında ribozom organeli bulunur. Protein sentezleyen bu organel nedeniyle tüm canlılarda protein sentezi gerçekleşir.

• Canlılar DNA'larındaki genetik bilgiye göre amino asitlerini birleştirip, kendilerine özgü yapıda olan protein moleküllerini üretirler.

İnorganik maddelerin organik maddelere dönüşümü sadece ototrof canlılarda gerçekleşir. Kendine özgü organik madde üretimi (protein sentezi) ise bütün canlılarda ortak olarak gerçekleşir.